Δενδροχώρι Ναυπακτίας.

Τέρνοβα Κραβάρων.

Θέα της Σαράνταινας από το Δενδροχώρι.

Δενδροχώρι.

Ανατολικά του όρους Κοκκινιά και σε υψόμετρο 900 μέτρων, βρίσκεται χτισμένο το Δενδροχώρι. Πάνω από το χωριό ακριβώς βρίσκεται το επιβλητικό Ξεροβούνι. Το Δενδροχώρι σήμερα αποτελεί Τοπικό Διαμέρισμα του Δήμου Πλατάνου. Στην απογραφή του 2001 καταγράφηκαν 26 κάτοικοι. Η έκταση του χωριού ανέρχεται σε 5.774 στρέμματα. Απέχει οδικά από την Κλεπά 11 χιλιόμετρα , το ίδιο περίπου και από το Λιβαδάκι.Το παλιό όνομα του χωριού ήταν Τέρνοβα, σλάβικης προέλευσης και σημαίνει αγκαθότοπος - περιοχή με πολλά αγκάθια. Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι το χωριό κατοικείτο από την προχριστιανική εποχή.Η σημερινή του ονομασία , Δενδροχώρι, πιθανότατα οφείλεται στο πλούσιο δάσος από βελανιδιές (δέντρα) και έλατα που περιβάλλει το χωριό στη νοτιοδυτική πλευρά του. Νοτιοανατολικά του χωριού υπάρχει χαρακτηριστικά απότομος βράχος με φαράγγι ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και ενδιαφέροντος. Στο βράχο αυτό σχηματίζονται πολλές και απρόσιτες σπηλιές , στις οποίες κατέφευγαν οι κάτοικοι για προστασία κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας.Οι κάτοικοι του Δενδροχωρίου μέχρι και τη δεκαετία του ΄30 είχαν πολλές και έντονες διαμάχες με τους κατοίκους του γειτονικού Λιβαδακίου αποκλειστικά για θέματα κυριότητας της γεωγραφικής έκτασης που βρίσκεται ανάμεσα στα δύο χωριά. Οι διαμάχες αυτές έφτασαν μέχρι και στη δολοφονία, από Δενδροχωρίτη, του ιερέα του Λιβαδακίου , μέσα στην εκκλησία, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της Μεγάλης Παρασκευής. Αποτέλεσμα της παραπάνω δολοφονίας ήταν πιθανότατα η παραχώρηση στο Λιβαδάκι της εύφορης περιοχής της Καναβίστρας ως αποζημίωση για τον φονευθέντα ιερέα.Σήμερα το Δενδροχώρι ακολουθεί την πορεία των περισσοτέρων χωριών της ορεινής Ναυπακτίας. Πλέον δεν υπάρχουν μόνιμοι κάτοικοι, όμως είναι πολλοί οι Δενδροχωρίτες που διατηρούν σε αυτό δεύτερη-εξοχική κατοικία, εκμεταλλευόμενοι το πολύ όμορφο τοπίο σε συνδυασμό με το πολύ καλό κλίμα της περιοχής. Το χειμώνα οι επισκέπτες είναι λίγοι αυξανόμενοι χαρακτηριστικά κατά τους θερινούς μήνες και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του 15αύγουστου, ημέρα πανήγυρης της εκκλησίας του χωριού.Πολύ αξιόλογος ο ενοριακός ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου, κτίσμα του 1908. Οι Ηπειρώτες τεχνίτες της εποχής κατάφεραν να μας παραδώσουν ένα ακόμη σημαντικό οικοδόμημα, κατασκευασμένο σχεδόν εξολοκλήρου από πελεκητή άσπρη πέτρα η οποία εντυπωσιάζει τον επισκέπτη. Οι ίδιοι τεχνίτες μετά την αποπεράτωση της εκκλησίας του Δενδροχωρίου, προχώρησαν στην κατασκευή μιας πανομοιότυπης εκκλησίας στην Μανδρινή Ναυπακτίας (Μεγάλη Παλούκοβα).

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ:
Εξωκλήσια:
Το Δενδροχώρι (πρώην Τέρνοβα) έχει ακόμα τρία εξωκλήσια τα οποία είναι ερειπωμένα. Αυτά είναι το εξωκλήσι του Αγίου Νικολάου, το εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου και το εξωκλήσι του Προφήτη Ηλία το οποίο χτίστηκε σε θέση όπου υπήρχε μνημείο από την προχριστιανική εποχή και ήταν σκεπασμένο με κεραμίδια που υπήρχαν στην γύρω περιοχή.
Ξακουστές Τοποθεσίες:
Στα Νοτιοανατολικά του χωριού υπάρχει βράχος με απρόσιτες σπηλιές. Επίσης στους λόφους Σκιαδά Κρανιά και Άγιος Νικόλαος βρέθηκαν αρχαία μνημεία ενώ στη θέση Κουφαλερή βρέθηκαν υπολείμματα κεραμοκαμίνων.
Δημοτικό Σχολείο:

Το μονοτάξιο Δημοτικό Σχολείο του χωριού είναι ένα παραδοσιακό πέτρινο οίκημα που ιδρύθηκε το 1909 και σήμερα έχει μετατραπεί σε παραδοσιακό ξενώνα. Βρίσκεται δίπλα από την γραφική πλακόστρωτη πλατεία με την υπέροχη πέτρινη βρύση στο κέντρο της και με την φανταστική θέα του ορεινού τοπίου.

Η Μάχη της Τέρνοβας

Ο Τζαβέλλας μετά τις πρώτες επιτυχίες, για να μπορέσει να εκμεταλλευθεί τις ευρύτερες δυνατότητες που διανοίγονταν πέρα από την αρχική αποστολή του, ζήτησε από τον Κυβερνήτη να στείλει επειγόντως ενισχύσεις. Ο Καποδίστριας έστειλε αμέσως την Γ΄ χιλιαρχία υπό τον Ι. Στράτο.
Στις αρχές Οκτωβρίου η τύχη των πολιορκουμένων στη Λομποτινά απασχολούσε και τους δύο αντίπαλους στρατούς. Ο Τζαβέλλας, μετά τη μάχη της Γραμμένης Οξυάς είχε στείλει τον Χρ. Φωτομάρα με ισχυρή δύναμη για να ενισχύσει τα ελληνικά τμήματα, που βρίσκονταν στην περιοχή της Λομποτινάς. Παράλληλα 2.000 Τούρκοι περίπου, υπό τους Οσμάν πασά και Ασλάμπεη Μουχουρδάρη, κατέλαβαν τα χωριά Κλεπά, Αβόρανη, και Αγίους Αποστόλους, με σκοπό να προωθήθουν περισσότερο, ώστε να δώσουν βοήθεια στους πολιορκουμένους στη Λομποτινά Καφτάναγα και Αχμέτ Πρεβίσταν.
Ο Τζαβέλλας μαζί με τον Ι. Στράτο, που είχε φτάσει τότε στην Αρτοτίνα, αποφάσισαν να καταλάβουν χωριά κοντά στις θέσεις των εχθρών και στρατοπέδευσαν στο χωριό Ζελίστα ως κέντρον. Από εκεί, ύστερα από συμβούλιο, έστειλαν στη Στρωμίνιανη τον Πανομάρα με δύο εκατονταρχίες, και από δύο εκανταρχίες στην Παλούκοβα και στην Τέρνοβα, ενώ η υπόλοιπη δύναμη έμεινε στη Ζελίστα.
Η μετακίνηση αυτή και ανάπτυξη των ελληνικών δυνάμεων κατατάραξε τους Τούρκους που «απεφάσισαν να δοκιμάσουν την τύχην των με πόλεμον», καθώς βιάζονταν να βοηθήσουν τη Λομποτινά.

Συγκεντρώθηκαν τότε στους Αγίους Αποστόλους με σκοπό να επιτεθούν στις 10 Οκτωβρίου εναντίον της Τέρνοβας.
Οι Έλληνες είχαν έγκαιρα την πληροφορία «από ανθρώπους ελθόντας εν είδει κατασκοπής εκ του στρατοπέδου των εχθρών», ότι η επίθεση θα άρχιζε την αυγή, και αποφάσισαν, σε νυκτερινό συμβούλιο, ο διοικητής της Γ΄ χιλιαρχίας Ι. Στράτος να καταλάβει με δύναμη 300 ανδρών δύο θέσεις πλάι στην Τέρνοβα και να επιπέσει εναντίον των εχθρών από τα νώτα, όταν θα άρχιζε η μάχη.
Οι θέσεις καταλήφθηκαν και επιπλέον ειδοποιήθηκαν όλα τα χωριά «διά να τρέξουν, άμα αρχίσει η μάχη». Το σχέδιο όμως δεν μπόρεσε να εφαρμοσθεί, γιατί οι Τούρκοι δεν ξεκίνησαν την αυγή και ο Στράτος, κρίνοντας ότι δε θα κινηθούν, άφησε τις θέσεις που κατείχε και κατευθύνθηκε προς την Τέρνοβα. Τότε όμως ξεκίνησαν και οι Τούρκοι και έτσι έγινε συνάντηση των αντιπάλων στον δρόμο. Ο Στράτος κατέλαβε εσπευσμένα ένα σπίτι σε κατάλληλη θέση «διά να απαντήσει την δύναμιν και την πρώτην ορμήν των εχθρών», και διέταξε τον Β΄ πεντακοσίαρχο της χιλιαρχίας του Ι. Μπαϊρακτάρη και τους άλλους αξιωματικούς του αποσπάσματος να καταλάβουν άλλα σπίτια και όποιες θέσεις προφθάσουν. Οι Τούρκοι όρμησαν «με δέκα σημαίας» από τρία μέρη και κατόρθωσαν να φθάσουν ως το σπίτι, όπου ήταν οχυρωμένος ο Στράτος. Εκεί αποκρούσθηκαν «και όσοι επλησίασαν, όλοι εφονεύθησαν». Επέμεναν όμως οι Τούρκοι στις επιθέσεις τους και τοποθέτησαν «πάτερα» στο σπίτι για να ανέβουν επάνω, αλλά δεν το πέτυχαν. Ο Μπαϊρακτάρης, θεωρώντας ότι το σπίτι, όπου βρισκόταν ο αρχηγός του, είχε περικυκλωθεί από τους εχθρούς, «ώρμησε με όλους κατ' αυτών και άρχισεν ο πόλεμος στήθος με στήθος».
Στο μεταξύ ο Κίτσος Τζαβέλλας από το στρατόπεδο της Ζελίστας είχε ανέβει στο βουνό και παρατηρούσε τις κινήσεις των εχθρών. Όταν άρχισε η μάχη, διέταξε το τμήμα του να ρίξει πυροβολισμούς για να εμψυχωθούν αυτοί που πολεμούσαν και κινήθηκε προς βοήθειά τους. Συγχρόνως πυροβόλησαν αυτοί που φύλαγαν την Τρανή Παλούκοβα και φάνηκε να έρχεται από τη Στρωμίνιανη ο Γιαννούσης Πανομάρας. Από την Αρτοτίνα έτρεξε ο εκατόνταρχος Γιαννάκης Τζαβέλλας με την εκατονταρχία του και με όλους του κατοίκους.Αλλά οι ενισχύσεις αυτές δεν πρόφθασαν τη μάχη. Οι Τούρκοι, που οι επιθέσεις τους αποκρούονταν στο χώρο της συγκρούσεως, «μη ημπορούντες πλέον να ανθέξουν εις την φωτιάν των Ελλήνων, και βλέποντες όλα τα βουνά να αστράφουν από τας ερχομένας βοηθείας, ετράπησαν εις φυγήν, και οι Έλληνες τους κατεδίωξαν με άκραν ζημίαν έως επάνω εις τους Αγίους Αποστόλους», όπου είχαν προμαχώνες.
Η μάχη κράτησε μόνο μισή ώρα. Οι Τούρκοι είχαν απώλειες 120 νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Οι Έλληνες μόνο 8 τραυματίες.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνουςτ. ΙΒ΄ σελ. 505